Aparat fotograficzny nie powstał w jednej chwili — jego historia to ciąg odkryć i udoskonaleń, które na przestrzeni wieków zmieniały sposób utrwalania obrazu. Kiedy wykonano pierwszą trwałą fotografię i kto skonstruował urządzenia, które dały początek współczesnym aparatom? W artykule przedstawiam najważniejsze daty i przełomy w rozwoju fotografii — od pierwszych eksperymentów po wynalazki, które uczyniły aparat powszechnie dostępnym.
Nie da się wskazać jednej daty powstania aparatu fotograficznego: jego historia obejmuje kilka stuleci odkryć. Już w starożytności opisywano camerę obscurę, czyli ciemnię, w której przez mały otwór powstawał odwrócony obraz. Przełom przyniósł Joseph Nicéphore Niépce, który w 1826 lub 1827 roku wykonał „Widok z okna w Le Gras”, naświetlając płytę przez wiele godzin. Następnie, w 1839 roku, Louis Daguerre ogłosił dagerotypię, a William Henry Fox Talbot rozwijał proces negatywowo-pozytywowy, umożliwiający wykonanie wielu odbitek z jednego ujęcia.
Od płyt szklanych i błon zwojowych, przez aparat Kodaka z 1888 roku, lustrzanki i fotografię natychmiastową, aż po matryce cyfrowe — kolejne wynalazki zmieniały fotografię. W tym artykule omawiam najważniejsze daty i rozwiązania oraz pokazuję, jak w niespełna 200 lat aparat ewoluował z ciężkiego urządzenia wymagającego długiego naświetlania w kieszonkowy sprzęt w smartfonie, który robi zdjęcie w ułamku sekundy.
Porównanie najważniejszych etapów rozwoju aparatu fotograficznego
| Propozycja | Data | Najważniejsze cechy | Znaczenie dla fotografii |
|---|---|---|---|
| Camera obscura — optyczny początek fotografii | Opis naukowy około 1020–1021 roku; soczewka około 1550 roku | Rzutowała odwrócony obraz przez mały otwór lub soczewkę, ale nie utrwalała go. | Dała podstawę optyczną późniejszym aparatom fotograficznym. |
| Najwcześniejsza zachowana fotografia Nicéphore’a Niépce’a | 1826 lub 1827 rok | „Widok z okna w Le Gras” powstał metodą heliografii na metalowej płytce pokrytej asfaltem; naświetlanie trwało ponad osiem godzin. | To najstarsza zachowana fotografia wykonana aparatem i ważny początek trwałego zapisu obrazu. |
| Dagerotypia | 1839 rok | Obraz tworzono na posrebrzanej płytce miedzianej, a ekspozycja mogła trwać kilkanaście minut. Każdy dagerotyp był unikatowy. | Publiczne ogłoszenie metody wprowadziło fotografię do powszechnej świadomości. |
| Kalotypia Williama Henry’ego Foxa Talbota | Negatyw z 1835 roku; patent w 1841 roku | Papierowy negatyw umożliwiał wykonanie wielu pozytywowych odbitek, choć papier obniżał ostrość obrazu. | Wprowadziła zasadę negatywu i pozytywu, umożliwiając powielanie zdjęć. |
| Mokry kolodion i szklane negatywy | 1851 rok | Szklaną płytkę pokrywano kolodionem i uczulano azotanem srebra. Trzeba ją było naświetlić i wywołać, zanim wyschła. | Zapewniał szczegółowe negatywy, z których można było wykonać wiele odbitek. |
| Suche płyty żelatynowe | 1871 rok | Płyty można było przygotować wcześniej i przechowywać; udoskonalane emulsje skracały czas ekspozycji. | Ułatwiły fotografowanie poza pracownią i przygotowały grunt pod lekkie aparaty oraz błonę zwojową. |
| Kodak Nr 1 | 1888 rok | Przenośny aparat wykorzystywał film w rolce. Po wykonaniu zdjęć aparat odsyłano do firmy, która wywoływała film. | Uprościł fotografowanie i udostępnił je amatorom. |
| Kodak Brownie | 1900 rok | Prosty aparat w kartonowej obudowie kosztował 1 dolara i pozwalał wykonać sześć zdjęć. | Niska cena i łatwa obsługa upowszechniły fotografię wśród szerokiego grona odbiorców. |
| Leica I i format 35 mm | 1925 rok | Poręczny aparat korzystał z taśmy 35 mm i klatki 36 × 24 mm; obiektyw 50 mm stał się klasyczny. | Ugruntował popularność małoobrazkowego formatu filmowego w fotografii codziennej. |
| Matryca CCD | 1969 rok | Układ zamieniał światło padające na piksele w ładunek elektryczny; pierwsza matryca miała 64 piksele. | Zapoczątkowała elektroniczną rejestrację obrazu i rozwój fotografii cyfrowej. |
Camera obscura — optyczny początek fotografii
Zanim aparat zaczął zapisywać obrazy, camera obscura — po łacinie „ciemna komnata” — rzutowała je przez otwór o średnicy 0,3–1 mm na przeciwległą ścianę. W wersji pudełkowej czarne wnętrze ograniczało odbicia, a ścianę zastępowała matówka lub kalka techniczna. Arystoteles obserwował za jej pomocą częściowe zaćmienie Słońca, a Euklides opisał prostoliniowy bieg promieni. Około 1020–1021 roku arabski matematyk Ibn al-Hajsam, znany jako Alhazen, przedstawił pierwszy znany naukowy opis urządzenia. Później astronomowie śledzili za jego pomocą Słońce, plamy słoneczne i Księżyc, natomiast Leonardo da Vinci i Bernardo Bellotto wykorzystywali je do precyzyjnego odwzorowywania perspektywy. Około 1550 roku Girolamo Cardano zastąpił otwór soczewką skupiającą, a w 1569 roku Daniello Barbaro opisał działanie przesłony.
Camera obscura nie utrwalała obrazów, dopóki nie połączono jej z materiałem światłoczułym. W 1826 roku Joseph Nicéphore Niépce wykonał „Widok z okna w Le Gras”, uznawany za pierwszą trwałą fotografię. Naświetlał wypolerowaną metalową płytę pokrytą asfaltem syryjskim: światło utwardzało warstwę, a ekspozycja trwała ponad osiem godzin, według niektórych szacunków nawet kilka dni. Choć obraz był mało czytelny i istniał tylko w jednym egzemplarzu, zapoczątkował dalsze prace. W 1829 roku Niépce rozpoczął współpracę z Louisem Daguerre’em, a dziesięć lat później świat poznał dagerotypię. Camera obscura przypomina mi najprostszy aparat i lekcję cierpliwości; jej miękkie obrazy, łagodne kontrasty, nieskończona głębia ostrości, brak dystorsji i pastelowe barwy na materiale kolorowym wciąż inspirują fotografów artystycznych.
Nicéphore Niépce i najwcześniejsza zachowana fotografia 1826/1827
Za najstarszą zachowaną fotografię wykonaną aparatem uznaje się „Widok z okna w Le Gras”, który Joseph Nicéphore Niépce stworzył we Francji w 1826 lub 1827 roku. Doświadczenie przeprowadził przy użyciu drewnianej camery obscury i metalowej płytki o wymiarach około 20,3 × 16,5 cm, pokrytej asfaltem syryjskim. Bitum twardniał pod wpływem światła, dlatego Niépce po ponad ośmiu godzinach naświetlania — a według niektórych badaczy nawet po kilku dniach — zmył olejkiem lawendowym jego nieutwardzone fragmenty. W ten sposób odsłonił widok z okna swojej posiadłości: dachy i ściany budynków, gołębnik oraz drzewo, być może gruszę. Nieostra, niemal abstrakcyjna scena pozwala wyobrazić sobie, jak wiele cierpliwości wymagał ten eksperyment.
Najważniejsze informacje o powstaniu i późniejszych losach fotografii to:
- Niépce wykonał ją we Francji w 1826 lub 1827 roku, stosując metodę heliografii.
- Naświetlanie metalowej płytki trwało ponad osiem godzin, a być może nawet kilka dni.
- Oryginał przechowuje dziś Centrum Harry’ego Ransoma na Uniwersytecie Teksańskim w Austin.
Niépce nazwał swoją metodę heliografią, czyli „rysowaniem słońcem”. Od około 1816 roku próbował utrwalać obrazy na papierze pokrytym chlorkiem srebra, lecz negatywy szybko znikały; nie przetrwały również jego wcześniejsze heliografie, tworzone od 1822 roku bez camery obscury. „Widok z okna w Le Gras” trudno było powielać, a szczegóły stały się czytelniejsze dopiero po cyfrowym odwróceniu i poprawieniu obrazu. Niépce przekazał płytkę Francisowi Bauerowi z londyńskiego Royal Society, jednak towarzystwo nie zainteresowało się wynalazkiem. Płytka przechodziła później z rąk do rąk, aż w 1952 roku odnalazł ją historyk Helmut Gernsheim. Dziś oryginał przechowuje Centrum Harry’ego Ransoma na Uniwersytecie Teksańskim w Austin. Dla mnie pozostaje niezwykłym początkiem historii aparatu i zapisu obrazu światłem.
Dagerotypia i publiczne narodziny fotografii w 1839
Za symboliczny początek fotografii uznaję 19 sierpnia 1839 roku, kiedy w paryskiej Francuskiej Akademii Nauk zaprezentowano dagerotypię Louisa Jacques’a Mandé Daguerre’a. Francuski rząd wykupił prawa do wynalazku i udostępnił go światu, a metoda szybko wzbudziła zainteresowanie. Jej rozwój zawdzięczamy także Josephowi Nicéphore’owi Niépce’owi, który w 1826 lub 1827 roku wykonał jedną z najstarszych zachowanych fotografii — widok z okna w Le Gras.
Aby wykonać dagerotyp, fotograf pokrywał wypolerowaną, posrebrzaną płytkę miedzianą parami jodu, naświetlał ją w aparacie, a następnie wywoływał parami rtęci. Wczesna ekspozycja trwała nawet kilkanaście minut, później zaś skrócono ją do kilku, więc portretowani musieli siedzieć nieruchomo. Ponadto każdy dagerotyp stanowił unikatowy obraz, którego nie dało się łatwo powielić. Mimo tych ograniczeń technika szybko zdobyła popularność: już w 1839 roku opisywano ją i demonstrowano poza Francją, co zapoczątkowało rozwój kolejnych aparatów i procesów fotograficznych. A jak już mówimy o tym to sprawdź, jaki aparat wybrać na początek.
Kalotypia Williama Henry’ego Foxa Talbota i narodziny negatywu
W 1841 roku William Henry Fox Talbot opatentował kalotypię, czyli proces oparty na negatywie i pozytywie. Obraz powstawał na papierze pokrytym związkami srebra: z papierowego negatywu można było wykonać wiele odbitek. W przeciwieństwie do dagerotypii kalotypia pozwalała więc powielać zdjęcia. Talbot rozwijał tę technikę od lat 30. XIX wieku, a w 1835 roku wykonał jeden z najwcześniejszych zachowanych negatywów — przedstawiał on okno w Lacock Abbey.
Kalotypia pomogła ukształtować fotografię na kolejne dekady, ponieważ negatyw stał się źródłem wielu pozytywowych kopii. Choć papierowa faktura rozmywała obraz i ograniczała ostrość detali, proces oferował elastyczność oraz możliwość reprodukcji. Dlatego rok 1841 należy do kluczowych dat w historii fotografii: zdjęcie stało się nie tylko unikatowym przedmiotem, lecz także obrazem, który można powielać.
Ciekawostka: Talbot wykonał w 1835 roku negatyw okna w Lacock Abbey, wykorzystując mały aparat własnej konstrukcji — obraz miał zaledwie kilka centymetrów, ale zapoczątkował ideę zdjęcia, które można wielokrotnie odbijać.
Mokry kolodion i szklane negatywy w 1851
W 1851 roku angielski rzeźbiarz i wynalazca Frederick Scott Archer opisał technikę mokrego kolodionu, łączącą szczegółowość dagerotypu z możliwością wykonywania wielu odbitek, znaną z kalotypii. Fotograf pokrywał szklaną płytkę kolodionem — roztworem bawełny strzelniczej w eterze i alkoholu — po czym uczulał ją w azotanie srebra. Musiał jednak naświetlić i wywołać płytę, zanim wyschła, zwykle w ciągu kilku minut. Dlatego pracował z przenośną ciemnią, a długie ekspozycje nadal wymagały bezruchu fotografowanych osób.
Proces mokrego kolodionu obejmował kilka podstawowych etapów:
- pokrycie szklanej płytki kolodionem,
- uczulanie jej w azotanie srebra,
- naświetlenie i wywołanie płyty, zanim wyschła,
- wykonanie pozytywowych odbitek z uzyskanego negatywu.
Szklane negatywy mokrokolodionowe zapewniały ostre, szczegółowe obrazy, a z jednego można było wykonać wiele pozytywowych odbitek, na przykład na papierze albuminowym. Ponieważ przygotowanie płyt kosztowało mniej niż srebrnych płyt dagerotypowych, technika szybko zyskała popularność w portretach, dokumentacji i fotografii krajobrazowej. Skoro jesteśmy przy tym temacie, sprawdź, dlaczego podstawa formy ma znaczenie. Zaledwie 12 lat po publicznym ogłoszeniu dagerotypii w 1839 roku aparat stał się więc praktyczniejszym narzędziem, choć praca z mokrymi płytami nadal wymagała wprawy, chemikaliów i pośpiechu.
Suche płyty żelatynowe ułatwiają fotografowanie
W 1871 roku angielski lekarz Richard Leach Maddox zaproponował suchą płytę żelatynowo-srebrową, dzięki której fotografowanie stało się wygodniejsze. Wcześniej fotograf musiał przygotować mokrą płytę tuż przed naświetleniem i wywołać ją, zanim wyschła, dlatego zabierał w teren sprzęt i odczynniki. Suche płyty pokryte żelatyną z emulsją bromku srebra można było przygotować z wyprzedzeniem, przechowywać i używać bez przenośnego laboratorium. Przełom ten nie zmienił zasady działania aparatu, ale znacznie ułatwił fotografowanie.
W kolejnych latach udoskonalano emulsje, więc płyty stawały się czulsze, a ekspozycja krótsza. W latach 70. XIX wieku nadal trwała kilka sekund, lecz z czasem skróciła się do ułamków sekundy, co ograniczyło ryzyko poruszenia zdjęcia i ułatwiło fotografowanie ludzi oraz ruchu. Ponadto producenci zaczęli sprzedawać gotowe płyty, dzięki czemu fotografowie nie musieli sami nakładać na nie warstwy chemicznej. Ta wygoda pomogła przenieść fotografię poza pracownie, a zarazem przygotowała grunt pod lekkie aparaty i błonę zwojową, która jeszcze bardziej uprościła robienie zdjęć.
Kodak z 1888 i fotografia dla amatorów
W 1888 roku George Eastman wprowadził aparat Kodak Nr 1 i przybliżył fotografię zwykłym ludziom. Wcześniej wymagała ona wiedzy i cierpliwości: pierwsze trwałe zdjęcie Nicéphore’a Niépce’a, wykonane około 1826 roku, naświetlano co najmniej 8 godzin, a niekiedy nawet kilkadziesiąt. Kodak upraszczał ten proces — był przenośny, korzystał z filmu w rolce i kosztował 25 dolarów, mniej więcej tyle, ile wynosiła miesięczna pensja robotnika. Eastman wymyślił też krótką nazwę „Kodak”, która miała przypominać dźwięk migawki, oraz hasło: „Ty naciskasz guzik, my robimy resztę”. Jako amatorka doceniam tę ideę: po zrobieniu zdjęć wystarczyło odesłać aparat do firmy, a Kodak wywoływał film i odsyłał gotowe fotografie.
Dzięki temu modelowi fotografia stała się prostsza i bardziej dostępna, a Kodak zyskał światową rozpoznawalność. Firma rozwijała ofertę: wprowadziła film 16 mm w 1923 roku, 8 mm w 1932 roku, kolorowy Kodachrome w 1935 roku i Super 8 w 1965 roku. W szczytowym okresie Kodak kontrolował, według przytaczanych danych, 85% amerykańskiego rynku aparatów fotograficznych i 90% rynku filmów. Mimo tego rozmachu dla mnie historia zaczyna się od obietnicy z 1888 roku: wystarczy nacisnąć guzik, by zachować chwilę — bez zawodowego doświadczenia.
Kodak Brownie z 1900 — aparat dla szerokiego grona odbiorców
W 1900 roku Kodak wprowadził aparat Brownie za 1 dolara. Pudełko 100 zdjęć kosztowało tyle samo, a wywołanie filmu — dodatkowe 15 centów. W kartonowej obudowie mieściły się obiektyw i migawka; aparat korzystał z filmu zwojowego nr 117, który pozwalał wykonać sześć kwadratowych zdjęć o boku około 6 cm. Niska cena i prosta obsługa otworzyły fotografię dla amatorów, a Kodak przekonywał, że Brownie poradzi sobie nawet dziecko.
Najważniejsze cechy aparatu Brownie i jego obsługi to:
- niska cena — 1 dolar;
- film pozwalający wykonać sześć zdjęć;
- prosta obsługa, dostępna także dla dzieci;
- możliwość wysłania aparatu do Kodaka w celu wymiany filmu i otrzymania odbitek.
Brownie pomógł upowszechnić fotografię także dzięki wygodnej obsłudze: po naświetleniu filmu klientka wysyłała cały aparat do Kodaka, a firma odsyłała go z nowym filmem i gotowymi odbitkami. Skoro o tym mówimy, sprawdź, gdzie studiować fotografię. Model zapoczątkował serię aparatów sprzedawanych przez kolejne dziesięciolecia i spopularyzował zasadę: „naciśnij spust, a resztą zajmiemy się my”. Dzięki temu zwykli ludzie mogli fotografować rodzinne spotkania, wakacje i pierwsze dni w szkole.
Leica I z 1925 i popularność formatu 35 mm
W 1925 roku Leica I, zaprojektowana przez Oskara Barnacka i pokazana na targach w Lipsku, przekonała fotografów do kinowej taśmy 35 mm. Jej historię zapoczątkowali William Dickson i Thomas Edison, którzy opracowali ten standard w 1892 roku; w 1909 roku ustalono szerokość taśmy na 35 mm. Perforacje po obu brzegach — cztery otwory na klatkę — pozwalały zmieścić 16 klatek na stopie. Barnack zbudował prototyp Ur-Leiki już w 1914 roku. Przesuwał w nim film poziomo i użył klatki 36 × 24 mm, dwukrotnie większej od filmowej. Dzięki temu aparat był poręczny, choć robił mniejsze zdjęcia. O ich jakości decydował między innymi obiektyw Maxa Bereka: pięciosoczewkowy anastygmat 50 mm o jasności f/3,5. Ogniskowa 50 mm stała się klasyczna.
Leica sprawiła, że aparat fotograficzny stał się bardziej poręczny i dostępny. Format 35 mm połączył świat kina z codzienną fotografią. Jego wpływ widać w historii obrazowania do dziś.
Format zyskiwał popularność, ponieważ łączył wygodę z dobrą jakością i pozwalał wykonać wiele zdjęć bez dużego aparatu mieszkowego. Początkowo fotografowie sami przycinali i ładowali film, lecz w 1934 roku Kodak wprowadził jednorazową kasetę na 36 klatek, zgodną z Leiką, Contaxem i Kodakiem Retina. Leica II, zaprezentowana w 1930 roku, oferowała wymienne obiektywy z mocowaniem gwintowym 39 mm oraz dalmierz ułatwiający ustawianie ostrości. Przełom objął nie tylko fotografię amatorską: taśma 35 mm była już powszechna w kinie, więc jej uniwersalność ułatwiała produkcję i dystrybucję obrazów na całym świecie. Z czasem dostosowano ją do dźwięku, koloru i panoramy. Według Kodaka pojedyncza klatka filmu 35 mm może odpowiadać rozdzielczości 6K. Leica przeniosła więc format kinowy do codziennej fotografii, gdzie służył przez dziesięciolecia.
Matryca CCD z 1969 — podstawa fotografii cyfrowej
W 1969 roku Willard Boyle i George E. Smith z Bell Labs opracowali matrycę CCD (układ ze sprzężeniem ładunkowym). Zamieniała ona światło padające na światłoczułe piksele w ładunek elektryczny, który można było odczytać i przetworzyć na obraz. Pierwsza matryca miała zaledwie 8 × 8, czyli 64 piksele, jednak otworzyła drogę do elektronicznej rejestracji obrazu zamiast zapisu na kliszy.
Za to osiągnięcie Boyle i Smith otrzymali w 2009 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. Przez dziesięciolecia matryce CCD trafiały do aparatów, kamer i teleskopów, ponieważ zapewniały wysoką jakość obrazu oraz dużą czułość na światło. Od pierwszych 64 pikseli do matryc liczących miliony — rok 1969 zapoczątkował ważny etap rozwoju fotografii cyfrowej.
